"Η Μυστική Άνοιξη" του Σωτήρη Νικόλα Κάσσου

Η κλασική μουσική θεωρείται δικαίως η μεγάλη αδικημένη στην Ελλάδα. Κι αυτό μολονότι και σπουδαίοι συνθέτες υπήρξαν και υπάρχουν και σημαντικές συνθέσεις - μερικές από τις οποίες, μάλιστα, βασίσθηκαν σε γνωστούς Ελληνικούς σκοπούς και μελωδίες της δημοτικής μουσικής παράδοσης. Παράλληλα, η χώρα ευλογήθηκε να γεννήσει μοναδικούς βιρτουόζους μουσικούς και τραγουδιστές, οι οποίοι εξαναγκάσθηκαν από τις συνθήκες να μεγαλουργήσουν στο εξωτερικό. Ονόματα δεν χρειάζεται να αναφέρουμε. Είναι γνωστά και μας κάνουν υπερήφανους...

Ευτυχώς, παρ' όλες τις αντιξοότητες, η Ελλάδα εξακολουθεί να γεννά ταλέντα στον δύσκολο αυτό χώρο. Ταλέντα, που μελετούν, αγωνίζονται, πασχίζουν με νύχια και με δόντια να μοιρασθούν το θείο χάρισμα της μουσικής τους δημιουργίας.
Ο Σωτήρης Νικόλας Κάσσος είναι ένα από αυτά τα ταλέντα της νεώτερης γενιάς. Γράφει, συνθέτει, διευθύνει και παίζει μουσικές, που προσφέρουν ανάταση και διευκολύνουν την διάδοση μιας άλλης, ξεχωριστής, ωραιότητας, που, όπως έχει γραφτεί, θα σώσει τον κόσμο! Είθε...   

Με αφορμή την παρουσίαση του έργου του "Η Μυστική Άνοιξη", αύριο, 23/4, σε ένα εξαιρετικά καλαίσθητο καλλιτεχνικό στέκι νέων ανθρώπων, κοντά στην Πανεπιστημιούπολη, το GiocondArt, ο Σωτήρης Νικόλας Κάσσος έγραψε ένα κείμενο, που μας εισάγει στην σύνθεση αυτή. Το αναδημοσιεύω εδώ, με την άδειά του - και συνιστώ σε όσους μπορούν να δώσουν το παρών. Είναι καιρός να πάψει να είναι μυστική η κλασική μουσική δημιουργία στην Ελλάδα - κι ο κ. Κάσσος με το σχήμα ΙΕΡΑΞ, που συντονίζει είναι μια πολύ καλή αφορμή γι' αυτό!

"Η ανθρωπότητα έχει σημαδευτεί από την μυσταγωγία της Ανοίξεως. Όλη η Φύση, φαίνεται να συμμετέχει σε ένα δρώμενο, το οποίο ο άνθρωπος, αν και μέρος του, δύναται να το παρακολουθήσει ως θεατής. Δυνάμεις περίεργες και άλλες ενεργές ξυπνάνε και ταλαντεύουν υπάρξεις και οντότητες, οι οποίες αναγεννώνται ή πλέκονται σε ένα ερωτικό δίχτυ, γεμάτο μυρωδιές, άνθηση και ένωση με την Ουσία. 

Όποια οντότητα έχει τα βασικά μέρη της ψυχής, παρασύρεται ανίκανη να αντισταθεί σε αυτή την μύηση, με την ελπίδα της ανάστασης. Όπως μια φυγή του Μπαχ, η οποία θα μπορούσε να συνεχίζεται αιώνια, έτσι και η συνεχής αναγέννηση, σε μια χειμαρρώδη ροή, γίνεται φανερή την Άνοιξη.

Είναι το θείο δράμα του θανάτου και της ανάστασης, το οποίο εν κρυπτώ διαδραματίζεται και στο σύμπαν της μουσικής. Κάθε πράξη, κάθε αρχή μελωδίας, σηματοδοτεί την γέννηση μιας οντότητας, η εξέλιξη της οποίας συμβαίνει στον χρόνο που της έχει δοθεί. 

Ο θάνατος αυτής θα επέλθει, όταν η έκθεσή της ολοκληρωθεί, και η σιωπή ακουστεί. Όταν αναγεννηθεί κάποια στιγμή, το εάν θα είναι η ίδια ή κάποια, που της ομοιάζει, εξαρτάται μονάχα από την ίδια την φύση της. Η εσωτερική μουσική αποδίδει το άχρονο της κάθε αναγέννησης, το οποίο απλώς Είναι, αποφεύγοντας την κατηγοριοποίησή της σε εφήμερα μουσικά ρεύματα.

Οι συνθέτες, οι οποίοι είχαν αυτή την αποκάλυψη, ανέκαθεν αναζητούσαν τέτοιες μελωδίες, τις οποίες είτε δίνανε ατόφιες στην ανθρωπότητα είτε τις επεξεργαζόντουσαν συμφώνως προς το ρεύμα της εποχής τους - όμως η άχρονη φύση της βασικής ιδέας είναι ικανή να υπερισχύσει του εφήμερου ρεύματος! Όταν ο πυρήνας πληροί τις προδιαγραφές του άχρονου, θαύματα σαν αυτά της Ανοίξεως δύνανται να συμβούν. 
Ο μελωδικός σπόρος, ο οποίος φυτεύθηκε στα έγκατα του μυαλού του συνθέτη σε κάποιο χειμώνα σιγής, αρχίζει να βλασταίνει και τελικά γεννά με τις κατάλληλες διεργασίες, όταν δοθεί στους μουσικούς -με παρτιτούρα ή χωρίς. 
Ο συνουσιασμός των μουσικών και της μουσικής ιδέας είναι η αρχή. Όταν συμμετάσχει και ο ακροατής -ή, αλλιώς, ο όρος του παρατηρητή, κατά την κβαντική φυσική - τότε το μυστήριο τελείται. Έως ότου πέσει η Σιγή. Έως ότου ένας νέος μουσικός σπόρος φυτευθεί." 

Ένας Ύμνος

Το 2010 η κρίση και τα Μνημόνια δεν είχαν ακόμα δείξει τα δόντια τους. Κι ήταν μια μέρα του Οκτωβρίου, η προτελευταία, που είχε ορισθεί να γιορτασθεί ως World Street Arts Day, η Παγκόσμια Ημέρα των τεχνών του δρόμου, όλων των τεχνών.
Το κέντρο της Αθήνας είχε γεμίσει μουσικούς, ζογκλέρ, χορευτές και κάθε λογής καλλιτέχνες. Και πέφτοντας το βράδυ, στην γωνία της Καπνικαρέας, έκανε ξαφνικά κι απρόσμενα την εμφάνισή της μια γκάιντα. Σκωτσέζικη γκάιντα, θέαμα διόλου συνηθισμένο για το κέντρο της πρωτεύουσας.
Θυμάμαι που αμέσως μαζεύτηκαν γύρω από τον γκαϊντατζή δικοί μας παραδοσιακοί μουσικοί, με πρώτους πρώτους όσους έπαιζαν τσαμπούνες, τις μακρινές, Κυκλαδίτικες ξαδέλφες της πλουμιστής γκάιντας του βορρά.

 
Έτσι τυχαία ξεκίνησε εκείνο το βράδυ η γνωριμία μου με τον Σωτήρη Νικόλα Κάσσο. Πίσω από την πρόσοψη του γκαϊντατζή δεν βρισκόταν ένας κάποιος πλανόδιος οργανοπαίκτης, αλλά ένας φοιτητής του Πολυτεχνείου, που, πέρα κι από αυτό ακόμη, ήταν κυρίως ένας πλήρης νέος μουσικός, ένα παιδί εξαιρετικό και ευγενικό, πολυτάλαντο και ιδιαίτερα ευαίσθητο.
Λίγους μήνες αργότερα, μ' αφορμή και ευκαιρία τις "ηρωικές" και φορτισμένες μέρες και νύχτες των συγκεντρώσεων των Αγανακτισμένων του Συντάγματος έμελλε να επιχειρήσουμε μαζί μια συνέργεια. Ο μουσικοσυνθέτης Σωτήρης αυτή την φορά είχε δει φωτογραφίες μου από τις συγκεντρώσεις και είχε ντύσει μουσικά μερικές από αυτές, συνθέτοντας το σύντομο, αλλά μεστό νοημάτων, έργο Attic Battlefields, στο οποίο συχνά πυκνά καταφεύγω και ξαναζώ τις πιο αυθεντικές στιγμές από την αθώα εκείνη περίοδο:

Στην ίδια θεματική ακολούθησε και το Μινουέτο του για τις Μέρες της Πλατείας:

Οι ικανότητες και οι δυνατότητες του Σωτήρη Νικόλα Κάσσου πάνε πολύ πιο πέρα, όμως.
Πολύ πιο πέρα από εκείνη την γωνιά της Καπνικαρέας, όπου πρωτοσυναντηθήκαμε, πολύ πιο πέρα από την απλή αγανάκτηση του μέσου Έλληνα για όσα βιώνει, πολύ πιο πέρα κι από το Πολυτεχνείο, νομίζω.
Όλα αυτά τα χρόνια και παρά τις αντίξοες συνθήκες, ο καλλιτέχνης δεν έχει πάψει να εμφανίζεται σε χώρους συναυλιών. Δεν έχει πάψει ούτε να συνθέτει - και το κάνει όλο και πιο καλά, με όλο και περισσότερο νόημα και βάθος, με όλο και εντονότερο αποτύπωμα.
Τελευταίο του έργο, ένας Πασχαλινός Ύμνος, το Victricem Manum Tuam, για το οποίο θα αφήσω τον ίδιο να μιλήσει:

"Με την ευκαιρία των Εορτών του Πάσχα, εργαστήκαμε πάνω σε έναν λατινικό ύμνο, με πρωτότυπη σύνθεση του υποφαινόμενου και ελεύθερο αυτοσχεδιασμό στο δεύτερο μέρος του τσελίστα Στέφανου Α. Γιαννόπουλου. Ο λόγος που επιλέχθηκε η πρώτη εργασία μας να είναι ο συγκεκριμένος ύμνος, ήταν η άμεση σχέση του με την παραδοσιακή του θέση στην αναστάσιμη ακολουθία, προς το ιδιαίτερο διττό νόημα αυτού σε σχέση με την ομάδα μας. 

Η αναφορά του αναστάσιμου είναι βαρύνουσας σημασίας για το σύνολο των μουσικών και της μουσικής παιδείας, σε παγκόσμιο επίπεδο. Βρισκόμαστε ήδη από τον περασμένο αιώνα σε ένα μουσικό τέλμα, το οποίο φαίνεται να ξεπερνάμε μόλις την τελευταία δεκαετία. Το ευρύ κοινό, δικαίως απομακρυσμένο από τους κόλπους της λόγιας μουσικής, αφού αυτή είχε γίνει ένα λιμάνι στενάχωρο, ακαδημαϊκής μονάχα ανακούφισης, πλέον φαίνεται να επιστρέφει με σταθερά βήματα ως πιστός ακροατής στο είδος. 

Στο πλαίσιο αυτής της ανά-στάσης της λόγιας μουσικής, αναζητάται εκ νέου η εσωτερικότητα, μέσω της λιτότητας των γραμμών, η λεπτότητα των συναισθημάτων και η επιστροφή στην τροπικότητα. Στον δεδομένο ύμνο, σύμφωνα με τα κριτήρια της αισθαντικότητας, η φωνή της σοπράνο Εβίτα Χιώτη, έδωσε την απαραίτητα λιτή εκτέλεση, αφού απαιτείται καλοδουλεμένη φωνή, για να αποδώσει έναν καθαρό τόνο, χωρίς στολίδια και βιμπράτο, όπου τα λάθη καλύπτονται. 

Η φράση που έκανε τον ύμνο, ένα λόγιο συμβολικό κομμάτι, είναι η "Quia sapientia aperuit os mutum". Άραγε ποιά σοφία είναι αυτή που ανοίγει το στόμα του μουγκού ή, καλύτερα, αυτή που σπάει το του Πυθαγόρειου: «Άκουε, Όρα, Σίγα»; Σίγουρα για τον μουσικό, που σπάει τη σιωπή του, είναι η βαθύτερη κατανόηση όλων των τεχνών των εννέα Μουσών, ώστε να αποκαλεσθεί πραγματικά Μουσικός."

Το Πάσχα μπορεί να πέρασε, βέβαια, αλλά στον απόηχό του νομίζω πως μπορούμε και, κυρίως, πως αξίζει να στραφούμε για λίγα λεπτά όλοι μαζί στο εξαιρετικό αυτό μουσικό έργο του Σωτήρη Νικόλα Κάσσου. Το νόημα της Ανάστασης, άλλωστε, είναι αιωνίως επίκαιρο, ενώ και αυτή καθ' εαυτήν η Ανάσταση είναι αενάως ζητούμενη.  Κι η μουσική, η σπάνια, καθαρή, ακριβή, μουσική, είναι η σταθερή γέφυρα, που φέρνει εμάς όλους πιο κοντά αναμεταξύ μας, όπως μας φέρνει και πιο κοντά μ' όσα νοιώθουμε, μ' όσα αναζητούμε κι επιζητούμε.

Ακούστε τον Ύμνο και θα το συναισθανθείτε ακέραιο αυτό!